Ibrahim Rugova – presidenti i parë dhe babai i kombit të Kosovës

Ka burra që e mbrojnë një popull me shpatë – dhe ka të tjerë që e mbrojnë me dinjitet, durim dhe fjalën e shkruar. Ibrahim Rugova i përkiste llojit të dytë. Burri i hollë me syzet e rrumbullakëta dhe shallin e papërsëritshëm prej mëndafshi rreth qafës nuk ishte as gjeneral e as luftëtar. E megjithatë, ai mban edhe sot një titull nderi që në botën shqiptare e kanë marrë vetëm shumë pak: „Babai i Kombit". Kush do të kuptojë historinë e Kosovës, duhet të njohë historinë e këtij intelektuali të qetë e këmbëngulës, që i mësoi një populli të tërë se rezistenca nuk ka nevojë të jetë gjithmonë e zhurmshme për të qenë e efektshme.

Si president i parë i Kosovës, Rugova mishëroi për më shumë se një dekadë e gjysmë shpresën e miliona njerëzve për liri, njohje dhe një shtet të tyren. Rruga e tij e rezistencës paqësore e bëri të njohur ndërkombëtarisht – disa e quanin „Gandi i Ballkanit". Në këtë shkrim gjurmojmë jetën e tij: nga një djalë fshatari në një fshat të vogël, te studiuesi i letërsisë në Paris, deri te kreu i shtetit, kujtimi i të cilit jeton edhe sot në panumër dhoma ndenjeje, zyra dhe sheshe publike kosovare.

Kush ishte Ibrahim Rugova?

Ibrahim Rugova (1944–2006) ishte shkrimtar, studiues i letërsisë dhe politikan kosovar. Në vitin 1989 themeloi Lidhjen Demokratike të Kosovës (LDK), udhëhoqi gjatë viteve 1990 luftën paqësore të shqiptarëve të Kosovës kundër pushtetit qendror të Beogradit dhe, pas luftës, u zgjodh president i parë i Kosovës. Deri në vdekjen e tij më 21 janar 2006 mbeti figura politike përcaktuese e vendit.

Rugova ishte një dukuri e pazakontë në politikën e Ballkanit. Në një rajon dhe në një kohë ku nacionalizmi shpesh barazohej me forcën e armëve, ai u mbështet vazhdimisht te diplomacia, arsimi, opinioni publik ndërkombëtar dhe rezistenca pasive. Ky qëndrim nuk ishte dobësi, por bindje strategjike: Rugova e dinte se shqiptarët e Kosovës përballeshin me një kundërshtar ushtarakisht shumë më të fuqishëm dhe se një kryengritje e hapur e armatosur mund të përfundonte në gjakderdhje. Ndaj zgjodhi një rrugë tjetër – atë të forcës morale. Për shumë kosovarë ai u bë kështu figura simbolike e një epoke të tërë, që nuk mund të mendohet pa historinë e Kosovës.

Prejardhja dhe vitet e para: një fëmijë i maleve të Rugovës

Ibrahim Rugova lindi më 2 dhjetor 1944 në fshatin Cërrcë të komunës së Istogut, në perëndim të Kosovës, jo larg rajonit të thyer malor që i jep emrit Rugova tingullin e tij. Viti i lindjes së tij ra pikërisht në mes të trazirave të fundit të Luftës së Dytë Botërore – një kohë kur në Ballkan përplaseshin ideologjitë dhe partizanët komunistë merrnin pushtetin. Për familjen Rugova kjo periudhë përmbysjesh pati pasoja të menjëhershme e tragjike: babai dhe gjyshi i tij u ekzekutuan në fillim të vitit 1945 nga pushtetarët e rinj jugosllavë. Ibrahimi ishte atëherë vetëm disa javësh.

Ai u rrit pra pa baba, në kushte të thjeshta fshatare, i formuar nga bota e ashpër e e qartë e kulturës së malësisë veriore shqiptare, me nocionet e saj të rrepta të nderit. Vlera si Besa – fjala e nderit e pathyeshme – dhe Krenari – krenaria – nuk ishin fjalë abstrakte, por realitet i jetuar. Kjo vulë e hershme do ta shoqëronte politikanin e ardhshëm: qetësia, palëkundshmëria, mbajtja gati kokëfortë e një fjale të dhënë njëherë. Pavarësisht të gjitha vështirësive, i riu Ibrahim u tregua jashtëzakonisht i talentuar dhe i etur për dije. Arsimimi u bë për të një rrugëdalje dhe një thirrje.

Intelektuali: studimet, Parisi dhe dashuria për letërsinë

Para se Ibrahim Rugova të synonte ndonjëherë një post politik, ai ishte mbi të gjitha një gjë: një njeri i librave. Ai studioi albanologji dhe shkencë letrare në Universitetin e Prishtinës, i cili në vitet 1970 u bë një qendër e jetës intelektuale shqiptare në Jugosllavi. Rugova i përkiste brezit të parë të akademikëve shqiptarë të Kosovës që lejoheshin të studionin e të jepnin mësim në gjuhën e tyre amtare – një e drejtë e fituar me mund që ai e mbrojti gjatë gjithë jetës.

Në fillim të viteve 1980 rruga e tij e çoi në Paris, ku hulumtoi në të njohurën École pratique des hautes études dhe erdhi në kontakt me teoricienin e shquar francez të letërsisë Roland Barthes. Këto vite në Francë e formuan në mënyrë vendimtare botëkuptimin e Rugovës. Ai njohu mendimin perëndimoreuropian, rëndësinë e opinionit publik, fuqinë e simboleve dhe të gjuhës. Kthyer në Kosovë, mbrojti doktoraturën, botoi studime letrare dhe përfundimisht u ngjit në krye të Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës. Në këtë post, në kryqëzimin e kulturës dhe politikës, emri i tij filloi të përhapej përtej qarqeve akademike.

Është e rëndësishme të kuptohet ky prapaskenë: Rugova hyri në histori jo si politikan profesionist apo ushtarak, por si mendimtar. Metodat e tij politike – argumenti në vend të dhunës, durimi në vend të përshkallëzimit, opinioni publik ndërkombëtar në vend të luftës guerile – rrënjoseshin drejtpërdrejt në vetëkuptimin e tij si intelektual.

Themelimi i LDK-së në vitin 1989: lindja e një lëvizjeje

Në fund të viteve 1980 situata në Kosovë u përkeqësua në mënyrë dramatike. Udhëheqësi serb Slobodan Millosheviç e shfrytëzoi çështjen shqiptare për të zgjeruar pushtetin e tij. Në vitin 1989 Beogradi i hoqi Kosovës autonominë e gjerë që krahina gëzonte që nga kushtetuta jugosllave e vitit 1974. Shqipfolësit u përjashtuan nga shërbimi publik, shkollat dhe universitetet në gjuhën amtare u mbyllën ose u vunë nën administrim të dhunshëm, gazetat u ndaluan. Për afër dy milionë shqiptarët e Kosovës nisi një kohë e mohimit sistematik të të drejtave.

Pikërisht në këtë çast, në dhjetor të vitit 1989, Ibrahim Rugova themeloi, bashkë me intelektualë të tjerë, Lidhjen Demokratike të Kosovës (LDK). Brenda pak muajsh ajo u bë lëvizja politike pa dyshim më e madhe e shqiptarëve të Kosovës – një parti që ishte njëkohësisht lëvizje për të drejtat qytetare, lëvizje bashkuese kombëtare dhe bartëse shprese. Rugova u bë kryetari i saj i padiskutueshëm dhe mbeti i tillë deri në vdekje.

Themelimi i LDK-së ishte një kthesë. Për herë të parë shqiptarët e Kosovës kishin një strukturë politike të organizuar e moderne, që mund të fliste në emër të tërë popullit. Dhe që në fillim Rugova i dha kësaj strukture një drejtim të qartë: pa dhunë, pa provokime të armatosura, por paqësi të vazhdueshme dhe kërkim këmbëngulës të vëmendjes ndërkombëtare.

Rezistenca paqësore: „Gandi i Ballkanit"

Termi që edhe sot e vulos më fort emrin e Rugovës është rezistenca paqësore. Në vitet 1990, ndërsa rreth e qark në Kroaci e Bosnjë bënin kërdinë luftëra të përgjakshme, Rugova në Kosovë u mbështet me vetëdije te një strategji tjetër. Ai i thirri bashkatdhetarët e tij të mos lejonin veten të provokoheshin, të mos merrnin armët dhe të fitonin më mirë opinionin botëror në anën e tyre përmes këmbënguljes paqësore. Ky qëndrim i solli ndërkombëtarisht nofkën „Gandi i Ballkanit" – me referencë te Mahatma Gandi, babai i rezistencës paqësore indiane.

Llogaria e Rugovës ishte aq e thjeshtë sa edhe e rrezikshme: një kryengritje e armatosur nuk do t'u linte shqiptarëve të Kosovës asnjë shans përballë ushtrisë dhe policisë jugosllave dhe ndoshta do të ishte hedhur poshtë si „çështje e brendshme" e Serbisë. Një popull i disiplinuar dhe paqësor, përkundrazi, që nuk i drejtohej dhunës pavarësisht shtypjes, do të qëndronte moralisht në të drejtë dhe do ta detyronte bashkësinë ndërkombëtare të vepronte. Për vite me radhë Rugova iu përmbajt këtij kursi, edhe kur represioni u ashpërsua dhe shumë të rinj kosovarë u bënë të padurueshëm.

Mund të diskutohet për kufijtë e kësaj strategjie – dhe kjo është bërë e bëhet ende sot. Por e pamohueshme është: Rugova e kurseu Kosovën për një kohë të gjatë nga një luftë e hapur në një nga dekadat më shpërthyese të Ballkanit dhe e mbajti çështjen e lirisë kosovare në rendin e ditës ndërkombëtar. Se si lufta për liri u përshkallëzua më vonë edhe ushtarakisht, e përshkruajmë hollësisht në shkrimin për Epopenë e UÇK-së dhe Adem Jasharin.

Shteti hije: një sistem paralel për një popull të tërë

Ndoshta arritja më mbresëlënëse e Rugovës dhe e LDK-së ishte ndërtimi i një shteti paralel të plotë. Meqë shqiptarët e Kosovës u dëbuan nga institucionet zyrtare, ata krijuan pa vonesë të tyret: një sistem paralel shkollor e universitar në shtëpi private dhe garazhe, kujdesin e tyre shëndetësor, administratën e tyre, madje edhe sistemin e tyre tatimor, që financohej përmes diasporës botërore. Shqiptarët e Kosovës në Gjermani, Zvicër e gjetkë paguanin vullnetarisht një pjesë të të ardhurave të tyre për ta mbajtur gjallë këtë shtet hije.

Në vitin 1992 shqiptarët e Kosovës organizuan zgjedhje jozyrtare, nga të cilat Rugova doli president i Republikës së vetëshpallur të Kosovës – një post që nuk njihej nga Beogradi, por që në vetëdijen e popullsisë kishte autoritet real. Për njerëzit, Rugova në ato vite ishte më shumë se një kryetar partie: ai ishte simboli i gjallë se shteti i tyre, gjuha e tyre dhe dinjiteti i tyre vazhdonin të ekzistonin pavarësisht gjithë shtypjes. Shteti paralel paqësor konsiderohet sot si një shembull unik i rezistencës civile paqësore në historinë e re europiane.

Shalli prej mëndafshi: shenja dalluese e një epoke të tërë

Asnjë portret i Ibrahim Rugovës nuk bën pa të: shallin prej mëndafshi. Në pothuajse çdo paraqitje publike Rugova mbante një shall të hedhur lirshëm rreth qafës, zakonisht me motive dhe me ngjyra. Ajo që në fillim mund të duket si një tekë modeje, u bë shpejt një shenjë dalluese e papërsëritshme – aq sa shalli sot është i pandashëm nga personi i tij.

Rreth prejardhjes së kësaj shprehie qarkullojnë rrëfime të ndryshme. Disa thonë se Rugova e solli shallin nga koha e tij në Paris, ku ai bënte pjesë në paraqitjen e intelektualit të kultivuar. Të tjerë e interpretojnë si një shenjë të qëllimshme dallimi: një njeri i mendjes dhe i kulturës, jo bartës uniforme. Pavarësisht prejardhjes së saktë, shalli u bë simbol. Ai përfaqësonte tërë stilin e Rugovës – elegant në vend të luftarak, i kultivuar në vend të agresiv, një diplomat në vend të një luftëtari.

Edhe sot paraqitjet e Rugovës njihen menjëherë nga ky detaj. Në statuja, piktura dhe fotografi shalli prej mëndafshi është pothuajse gjithmonë i pranishëm – një copë e vogël stofi që u bë tipari ikonik i një burrështetasi. Kush shikon një figurë të Rugovës, kërkon pa dashje shallin, dhe ai është gjithnjë aty: si një kujtim i heshtur i një njeriu që e kuptonte fuqinë e simboleve si pak kush tjetër.

Rruga drejt presidentit të parë të Kosovës

Viti 1999 shënoi kthesën. Pas Luftës së Kosovës dhe ndërhyrjes së NATO-s, kontrolli serb mbi Kosovën mori fund dhe territori u vu nën administrim ndërkombëtar. Për Rugovën, që një pjesë të viteve të luftës i kishte kaluar në mërgim, nisi një fazë e re. Strategjia e tij paqësore ishte lënë pas nga realiteti ushtarak, dhe forca të reja politike, shumë prej tyre nga radhët e ushtrisë çlirimtare UÇK, dolën në skenë. Megjithatë, autoriteti i Rugovës te populli mbeti i pathyer.

Në vitin 2002 parlamenti kosovar e zgjodhi Ibrahim Rugovën president të Kosovës – i pari në historinë e vendit nën administrim ndërkombëtar. Në vitin 2004 ai u rikonfirmua në këtë post. Si president, Rugova e udhëhoqi vendin nëpër vitet e vështira të tranzicionit, në të cilat statusi përfundimtar i Kosovës ishte ende i pazgjidhur dhe negociohej me mund mes Prishtinës, Beogradit dhe ndërmjetësve ndërkombëtarë. Synimi i tij më i lartë mbeti ai që kishte qenë gjithnjë: pavarësia e plotë e Kosovës.

Rugova nuk e përjetoi realizimin e kësaj ëndrre. Shpallja formale e pavarësisë së Kosovës ndodhi vetëm më 17 shkurt 2008, mbi dy vjet pas vdekjes së tij. Por që të vinte puna deri aty, vështirë të mendohet pa punën përgatitore shumëvjeçare të këtij presidenti këmbëngulës. Më shumë për këtë ditë historike lexoni në shkrimin tonë për Ditën e Pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008.

Vdekja më 21 janar 2006 dhe zia e një populli

Ende president në detyrë, Ibrahim Rugova u sëmur rëndë nga kanceri i mushkërive. Pavarësisht sëmundjes, ai mbeti aktiv politikisht dhe këmbënguli të vazhdonte ta udhëhiqte popullin e tij në rrugën drejt pavarësisë. Më 21 janar 2006 Ibrahim Rugova ndërroi jetë në moshën 61-vjeçare në Prishtinë. Vdekja e tij shkaktoi një zi të thellë në tërë Kosovën dhe në diasporën shqiptare në mbarë botën.

Qindra mijëra njerëz mbushën rrugët e Prishtinës, ndërsa kortezhi funeral lëvizte nëpër kryeqytet. Ishte një nga tubimet më të mëdha të zisë në historinë e vendit. Njerëz të të gjitha brezave, shumë me lot në sy, i dhanë lamtumirën burrit që për më shumë se një dekadë e gjysmë kishte qenë fytyra e përpjekjes së tyre për liri. Rugova u varros në varrezat e dëshmorëve në Prishtinë, në një vend që që atëherë është bërë një vatër e përkujtimit kombëtar.

Ka një farë tragjizmi në faktin që Rugovës i munguan vetëm dy vjet për pavarësinë për të cilën kishte punuar tërë jetën. E megjithatë, shumë kosovarë nuk e perceptojnë vdekjen e tij si dështim, por si kurorëzimin e një vepre jetësore që përgatiti tokën mbi të cilën shteti i ri mundi më në fund të rritej.

„Babai i Kombit"

Pas vdekjes së tij, Ibrahim Rugova mori titullin e nderit „Babai i Kombit". Është një çmim që në botën shqiptare jepet me përmbajtjen më të madhe dhe që e vë Rugovën në një rend me figurat më të mëdha të historisë kombëtare. Titulli e përmbledh atë çka Rugova përfaqëson për kosovarët: jo thjesht një politikan mes shumë të tjerëve, por babain themelues të shtetit të tyre modern.

Pse pikërisht ky njeri e mori këtë titull, shpjegohet lehtë. Në orën e tyre më të errët, Rugova u dha shqiptarëve të Kosovës një zë, një organizim dhe, mbi të gjitha, një dinjitet. Ai i mësoi se dikush mund të dalë në mbrojtje të të drejtave të veta edhe pa armë. Ai e solli çështjen e tyre në skenën botërore, kur pothuajse askush nuk donte ta dëgjonte. Dhe për vite me radhë ai mishëroi idenë e një Kosove të lirë, demokratike dhe europiane. Në këtë kuptim, „Babai i Kombit" është më shumë se një titull nderi – është një njohje se një njeri i vetëm mund të formojë vetëkuptimin e një populli të tërë.

Rugova sot: statuja, sheshe dhe kujtim i gjallë

Kush ecën sot nëpër Prishtinë, nuk mund t'i kalojë anash Ibrahim Rugovës. Rrugë, shkolla dhe sheshe në tërë vendin e përkujtojnë atë. Fytyra e tij zbukuron pulla postare, tekste shkollore dhe piktura murale. Dhe herë pas here ndeshesh me statuja të Rugovës – përmendore që e paraqesin presidentin me shallin e tij karakteristik prej mëndafshi dhe kështu e mbajnë të dukshëm për brezat që vijnë.

Kjo prani publike pasqyrohet edhe në hapësirën private. Në shumë familje kosovare – në vetë Kosovën po ashtu si në diasporën në Gjermani, Zvicër, Austri e më gjerë – Rugova ka një vend të përhershëm. Një bust ose statujë e vogël në dhomën e ndenjes, në zyrë ose në vitrinë është për shumë familje më shumë se dekor: është një rrëfim i heshtur i prejardhjes së vet, një shenjë e Krenarisë, krenarisë për historinë e vet, dhe një mundësi për t'u shpjeguar fëmijëve e nipërve se kush ishte ky njeri me shall dhe për çfarë qëndronte.

Pikërisht kësaj nevoje për një kujtim të denjë i përgjigjet asortimenti ynë. Krahas statujave të heronjve të tjerë kombëtarë, ne ofrojmë Statujën Ibrahim Rugova në dy madhësi – si Statuja L dhe si Statuja më imponuese XL. Të dyja janë punuar me kujdes dhe e japin me saktësi pamjen e qetë e të denjë të presidentit. Ato integrohen në mënyrë harmonike në çdo koleksion kujtimesh kombëtare dhe përshtaten njësoj si kujtim personal ashtu edhe si dhuratë domethënëse për raste të veçanta.

Për kë është një kujtim i Rugovës dhurata e duhur?

Një kujtim i Ibrahim Rugovës përshtatet gjithmonë kur historia, prejardhja dhe krenaria luajnë rol. Për nën 20 € mund të rrumbullakoset bukur një dhuratë – për shembull me një Flamur të Kosovës Premium (nga 12,99 €), që mund të shpaloset me krenari në ditën e festës kombëtare ose në karvanin e makinave. Si dhuratë domethënëse të vërtetë rekomandojmë Statujën Ibrahim Rugova L (59,99 €) ose XL (74,99 €) për prindër, gjyshër ose bashkatdhetarë të përkushtuar që i japin rëndësi historisë. Dhe kush do të bëjë një gëzim të veçantë, e kombinon statujën me një flamur dhe me paketimin e dashur të dhuratës në një set të harmonishëm. Një këshillë anësore: nga një vlerë blerjeje prej 15 € shtojmë një dhuratë falas.

Trashëgimia e Rugovës: çka mbetet

Çka mbetet nga Ibrahim Rugova? Së pari, një shtet i pavarur, themelet e të cilit ai i vuri bashkë. Kosova, që u shpall e pavarur në vitin 2008, është në shumë aspekte rezultat i asaj pune të durueshme e paqësore që Rugova dhe LDK-ja bënë për vite me radhë. Pa vëmendjen ndërkombëtare që Rugova ktheu te çështja kosovare, pa shtetin paralel që e mbajti të bashkuar shoqërinë shqiptare gjatë viteve të shtypjes, themelimi i mëvonshëm i shtetit vështirë do të ishte i mendueshëm.

Përveç kësaj, mbetet një ide: se dinjiteti dhe këmbëngulja mund të jenë një forcë politike. Në një rajon që tepër shpesh lidhet me dhunën dhe hakmarrjen, Rugova qëndroi për një rrugë tjetër. Ai vërtetoi se një popull mund ta ruajë identitetin e vet edhe kur i merren institucionet shtetërore – përmes arsimit, përmes kulturës, përmes bashkimit dhe përmes refuzimit të thjeshtë për të dorëzuar. Kjo trashëgimi është veçanërisht e çmuar për brezin e ri të diasporës kosovare, që sot është si në shtëpi në tërë Europën dhe megjithatë i kultivon rrënjët e veta.

Dhe së fundi, mbetet imazhi i këtij njeriu të qetë me shallin prej mëndafshi – një imazh që jeton në dhomat e ndenjes shqiptare, në sheshet publike dhe në zemrat e shumë njerëzve. Ibrahim Rugova prej kohësh është më shumë se një figurë historike. Ai është bërë një simbol, një spirancë e identitetit, një baba i kombit në kuptimin më të vërtetë të fjalës.

Pyetje të shpeshta për Ibrahim Rugovën

Kush ishte Ibrahim Rugova? Ibrahim Rugova (1944–2006) ishte shkrimtar, studiues i letërsisë dhe politikan kosovar. Në vitin 1989 themeloi partinë LDK, udhëhoqi rezistencën paqësore të shqiptarëve të Kosovës dhe u bë presidenti i parë i Kosovës.

Pse Ibrahim Rugova quhet „Babai i Kombit"? Rugova mban titullin e nderit „Babai i Kombit", sepse në vitet e shtypjes u dha shqiptarëve të Kosovës një zë politik, organizim dhe dinjitet dhe vuri gurin e themelit për shtetin e pavarur të Kosovës.

Pse Rugova konsiderohej „Gandi i Ballkanit"? Sepse në vitet 1990 u mbështet vazhdimisht te rezistenca paqësore, diplomacia dhe opinioni publik ndërkombëtar në vend të luftës së armatosur – ngjashëm si Mahatma Gandi në Indi.

Kur vdiq Ibrahim Rugova? Ibrahim Rugova ndërroi jetë më 21 janar 2006 në moshën 61-vjeçare në Prishtinë nga pasojat e një sëmundjeje të kancerit të mushkërive. Ai nuk e përjetoi pavarësinë e Kosovës në vitin 2008.

Pse Rugova mbante gjithmonë një shall? Shalli prej mëndafshi ishte shenja dalluese e papërsëritshme e Rugovës. Ai theksonte stilin e tij si intelektual i kultivuar dhe diplomat dhe shihet edhe sot në pothuajse të gjitha paraqitjet dhe statujat e tij.

Përfundim

Ibrahim Rugova nuk ishte luftëtar, e megjithatë arriti për popullin e tij më shumë se shumë gjeneralë. Me durim, dinjitet dhe besim të palëkundur në fuqinë e rezistencës paqësore, ai i udhëhoqi shqiptarët e Kosovës nëpër kohën e tyre më të vështirë dhe hapi rrugën drejt pavarësisë. Si president i parë i Kosovës dhe si „Babai i Kombit", ai mbetet një nga figurat më përcaktuese të historisë së re të Kosovës – një njeri, kujtimi i të cilit është i gjallë edhe sot në panumër familje. Kush do ta nderojë këtë hero të qetë, gjen në asortimentin tonë një vend të denjë për kujtimin e tij: Statuja Ibrahim Rugova L (59,99 €) dhe Statuja XL (74,99 €) nga koleksioni ynë i dekorit për shtëpi e mbajnë të dukshme trashëgiminë e babait të kombit – të punuara me dashuri, të dërguara shpejt nga Gjermania dhe të paketuara si dhuratë me kërkesë. Tregoni Krenari dhe jepini një kosovari të madh një vend nderi.