Kongresi i Manastirit – 22 nëntori & lindja e alfabetit shqip (1908)

Çdo popull ka një çast në të cilin mëson ta shqiptojë veten shkronjë për shkronjë. Për shqiptarët, ky çast ra në një ditë të freskët nëntori të vitit 1908, në qytetin e Manastirit – Bitola e sotme në Maqedoninë e Veriut. Nga 14 deri më 22 nëntor u mblodhën atje delegatë nga të gjitha trevat shqiptare, nga veriu dhe nga jugu, myslimanë, katolikë dhe ortodoksë, mësues, priftërinj, poetë dhe patriotë, për të zgjidhur një pyetje që tingëllon banale e që megjithatë vendosi për fatin e një kombi të tërë: me cilat shkronja e shkruajmë shqipen? Kongresi i Manastirit dha përgjigjen dhe krijoi kështu themelin për alfabetin shqip të njësuar, që përdoret edhe sot në Tiranë, Prishtinë, Shkup dhe në çdo kuzhinë të diasporës midis Mynihut dhe Cyrihut. 22 nëntori, dita e mbylljes, kremtohet që atëherë si Dita e Alfabetit. Ky shkrim tregon se si nga një grindje për shenjat e shkrimit lindi një themel i identitetit kombëtar – dhe pse gjuha shqipe është sot më e çmuar se kurrë, sidomos për diasporën.

Pse një alfabet mund të vendosë për fatin e një kombi

Gjuha është më shumë se një mjet mirëkuptimi. Ajo është depoja e kujtesës, ena e këngëve, lidhja midis gjyshes dhe nipit. Për shqiptarët rreth vitit 1900, gjuha shqipe ishte e fundmja gjë që ende u përkiste e pacenuar pas shekujsh sundimi të huaj. Nuk kishin vend të tyrin, nuk kishin kufij të njohur, nuk kishin qeveri. Por kishin një gjuhë më të vjetër se shumica e gjuhëve kombëtare evropiane dhe që qëndron si degë më vete brenda familjes së gjuhëve indoevropiane – pa të afërm të ngushtë, një unikat gjuhësor në Ballkan.

Problemi ishte vetëm ky: kjo gjuhë shkruhej në një lëmsh shkrimesh të ndryshme. Në jug disa përdornin alfabetin grek, në mjedisin me ndikim mysliman shqipja shkruhej shpesh me shkrim arabo-osman, klerikët katolikë në veri i drejtoheshin shkronjave latine, dhe ndërmjet tyre qarkullonin shpikje të veçanta me huazime cirilike. Një tekst nga Shkodra ishte ndonjëherë i padeshifrueshëm për një lexues nga Korça. Kush do të bashkojë një komb, duhet së pari të bëjë që njerëzit e tij të mund të lexojnë njëri-tjetrin. Pikërisht kjo ishte detyra e heshtur dhe e stërmadhe e Manastirit.

Historia paraprake: shkrimi shqip para vitit 1908

Historia e shqipes së shkruar shkon shumë përpara kongresit. Monumenti më i vjetër i njohur i shkrimit shqip është Formula e Pagëzimit e vitit 1462, e shënuar nga Pal Engjëlli, kryepeshkopi i Durrësit dhe shok i Skënderbeut. Teksti i parë shqip i shtypur pasoi në vitin 1555 me Mesharin e priftit Gjon Buzuku – një vepër monumentale që e fiksoi gjuhën e shekullit të 16-të me shkrim latin e me shenja të veçanta. Më vonë, autorë si Pjetër Bogdani dhe Frang Bardhi i shkruan veprat e tyre gjithashtu në sisteme me bazë latine.

Por krahas tyre ekzistonin tradita krejt të tjera. E ashtuquajtura letërsi e bejtexhinjve e shekullit të 18-të, e ngjyrosur nga poezia orientale, përdorte shkrimin arab. Në shekullin e 19-të, Naum Veqilharxhi hartoi një alfabet krejtësisht të pavarur, për të shmangur çdo dyshim për ndikim të huaj. Edhe vëllezërit e famshëm Frashëri – Naimi, Samiu dhe Abdyli – punuan me një sistem të vetin, të ashtuquajturin alfabet të Stambollit, që lindi në Stamboll dhe përziente elemente greke e latine. Nga ana e vet, shoqëria katolike e Shkodrës parapëlqente alfabetin "Bashkimi", që përdorte vetëm shkronja latine dhe hiqte dorë nga shenjat e veçanta të vështira për t'u shtypur. Kështu, rreth vitit 1900 konkurronin të paktën gjysmë duzine mënyra shkrimi. Secila kishte mbrojtësit e vet, shtypshkronjat e veta, gazetat e veta – dhe kufijtë e vet.

Kongresi i Manastirit: 14 deri 22 nëntor 1908

Koha nuk ishte e rastit. Në korrik të vitit 1908, Revolucioni Xhonturk kishte tronditur Perandorinë Osmane dhe kishte premtuar për një çast të shkurtër liri të shtypit e të tubimit. Këtë dritare e shfrytëzuan patriotët shqiptarë. Klubi letrar "Bashkimi" i Manastirit ftoi për një kongres të madh, dhe ajo që pasoi ishte një nga tubimet kulturore-politike më të shquara të historisë shqiptare. Manastiri ishte zgjedhur me qëllim: një qytet tregtar i pasur e shumetnik, me prani të fortë shqiptare dhe infrastrukturë moderne shtypshkronje.

Nga 14 deri më 22 nëntor 1908 u mblodhën këtu delegatë nga 23 qytete e shoqata, gjithsej rreth pesëdhjetë pjesëmarrës me të drejtë vote. Ata vinin nga veriu malor dhe nga jugu tosk, nga Kosova, nga vetë Manastiri, nga diaspora në Stamboll, Bukuresht, Sofje dhe Egjipt. Vetë kjo përbërje ishte një mesazh: përtej kufijve fetarë e krahinorë, njerëzit u bashkuan për të krijuar diçka të përbashkët. Për kryetar tubimi zgjodhi Mid'hat Frashërin, një intelektual të ri e të udhëtuar shumë nga familja e famshme Frashëri.

Debatet ishin të nxehta. Nuk bëhej fjalë vetëm për çështje teknike të drejtshkrimit, por për botëkuptime. A duhej përdorur vetëm shkronja latine – me rrezikun për t'u parë si "tepër perëndimor" ose "tepër katolik"? Apo duhej pasur parasysh tradita osmane-myslimane dhe të ruheshin elemente arabe? Disa druanin se një alfabet krejtësisht latin mund të provokonte osmanët dhe të tjetërsonte shumicën myslimane të popullsisë. Të tjerë argumentonin se vetëm shkrimi latin e hapte portën drejt Evropës, drejt arsimit, shkencës dhe përparimit.

Vendimi: një komision, një kompromis, një alfabet

Për ta kthyer grindjen në vendim, kongresi zgjodhi një komision me njëmbëdhjetë anëtarë, të kryesuar nga poeti i madh Gjergj Fishta, një françeskan nga veriu që gëzonte respekt në të gjitha kampet. Komisioni u tërhoq, bisedoi tri ditë me radhë dhe në fund paraqiti një kompromis pragmatik. Në vend që të përcaktohej për një sistem të vetëm ekzistues, u ra dakord në thelb për dy alfabete të lejueshme: alfabetin e pastër "Bashkimi" dhe një alfabet të modifikuar të Stambollit. Të dy ishin me bazë latine.

Ky ishte kthesa e vërtetë historike. Sepse, duke qenë se të dy variantet e lejuara mbështeteshin te shkronjat latine, drejtimi ishte përcaktuar përfundimisht. Në praktikë u vendos shpejt sistemi krejtësisht latin, i cili ia dilte pa shenja të veçanta të ndërlikuara dhe përdorte në vend të tyre kombinime shkronjash – të ashtuquajturat digrafe – për të paraqitur tinguj shqip për të cilët alfabeti latin nuk njeh shenja të vetat. Nga kompromisi i Manastirit u rrit kështu, brenda pak vjetësh, alfabeti i njësuar që njohim sot: 36 shkronja, të ndërtuara mbi bazë latine, të plotësuara me dy shenja të veçanta dhe nëntë digrafe.

Alfabeti shqip: 36 shkronjat e shpjeguara

Alfabeti shqip modern përbëhet nga 36 shkronja. Shtatë prej tyre janë zanore (a, e, ë, i, o, u, y), të tjerat bashkëtingëllore. E veçanta: shqipja shkruhet kryesisht ashtu siç shqiptohet. Çdo shkronjë zakonisht qëndron për saktësisht një tingull – një përparësi e stërmadhe në mësimin e leximit, sidomos për fëmijët në diasporë që njëkohësisht shqiptojnë gjermanishten.

Dy shenja të bien menjëherë në sy. ç me lakun e vogël (çedilën) tingëllon si "ç"-ja te instrumenti çifteli. Dhe ë, e famshmja Ë me dy pikat, është ndoshta më shqiptarja e të gjitha shkronjave. Tingëllon e mbytur, si schwa, dhe në fund të fjalës është shpesh aq e ulët sa mbetet mezi e dëgjueshme – e megjithatë është kudo: te Shqipëria, te zë, te ëmbël.

Këtu shtohen nëntë digrafet – dy shkronja që bashkë japin një tingull të vetëm. Ia vlen t'i shohësh njëherë me vetëdije:

• dh – një "th" i butë e i zëshëm si në anglishten "this"; dëgjohet te dhomë.
• th – një "th" i fortë e i shurdhët si në anglishten "think"; për shembull te thikë.
• gj – një "dj" i butë, i ngjashëm me gy-në hungareze; dëgjohet te emri Gjergj ose te gjuha.
• nj – si "ñ"-ja spanjolle; për shembull te një.
• ll – një "l" i errët e i fortë, që formohet krejt në fund të gojës; dëgjohet te llum.
• rr – një "r" i rrotulluar e i fuqishëm, më i fortë se r-ja e thjeshtë; te rrugë.
• sh – tingulli "sh"; kudo i pranishëm te Shqiponja, shqiponja.
• xh – një "xh" i zëshëm si te xhami.
• zh – një "zh" i butë; dëgjohet te zhurmë.

Kush i ka përvetësuar njëherë këto nëntë kombinime, mund të shqiptojë saktë thuajse çdo fjalë shqipe. Pikërisht kjo ishte ideja gjeniale pas sistemit të Manastirit: jo një pyll shenjash të veçanta që asnjë shtypshkronjë s'mund t'i vendoste, por një zgjidhje elegante me shkronjat latine, që gjendeshin në çdo makinë shkrimi e më vonë në çdo tastierë të botës.

Figurat kryesore të Manastirit

Pas çdo ngjarjeje të madhe historike qëndrojnë njerëz prej mishi e gjaku. Kongresi i Manastirit mblodhi disa nga mendjet më të ndritura të Rilindjes Kombëtare shqiptare.

Gjergj Fishta (1871–1940), atë françeskan nga treva e Zadrimës, ishte kryetari i komisionit vendimtar të alfabetit. Fishta konsiderohet edhe sot si një nga poetët më të mëdhenj shqiptarë; epika e tij Lahuta e Malcís është një monument kombëtar në vargje. Fakti që pikërisht një klerik katolik nga veriu drejtoi komisionin dhe kërkoi njëkohësisht pajtimin me delegatët myslimanë e ortodoksë ishte një shenjë e fuqishme e idesë mbifetare të kombit shqiptar.

Mid'hat Frashëri (1880–1949), kryetar i kongresit, rridhte nga ndoshta familja më e famshme patriotike e Shqipërisë. Si publicist, diplomat dhe më vonë politikan, ai mishëronte urën midis brezit të Rilindjes dhe Shqipërisë së pavarur të shekullit të 20-të.

Ndre Mjeda (1866–1937), gjithashtu klerik, poet dhe gjuhëtar nga Shkodra, dha ndihmesën e vet filologjike. Ai ishte marrë intensivisht me strukturën tingullore të shqipes dhe ishte një mbrojtës i zjarrtë i një alfabeti të përpiktë e besnik ndaj tingujve.

Dhe së fundmi Parashqevi Qiriazi (1880–1970) – një nga gratë e pakta, por aq më të rëndësishme. Si mësuese dhe delegate e kongresit, ajo përfaqësonte lidhjen e ngushtë midis alfabetit dhe arsimit. Bashkë me motrën e saj Sevastinë dhe vëllanë Gjerasimin, familja Qiriazi kishte themeluar në vitin 1891 në Korçë shkollën e parë shqipe për vajza. Parashqevia hartoi abetare shkollore dhe e dinte: një alfabet vlen vetëm nëse mësohet. Ajo mishëronte idenë se gjuha dhe shkolla shkojnë bashkë – një të kuptuar që vështirë se mund të jetë më aktuale për diasporën e sotme.

Alfabeti dhe rilindja kombëtare: rruga drejt pavarësisë më 1912

Kongresi i Manastirit nuk ishte një ngjarje kulturore e izoluar, por pjesë e një lëvizjeje të gjerë: Rilindja Kombëtare, rilindja kombëtare shqiptare e shekullit të 19-të dhe fillimit të shekullit të 20-të. Kjo lëvizje mbështetej në tre shtylla – gjuha, shkolla dhe ndërgjegjja kombëtare. Kush kishte një shkrim të njësuar, mund të shtypte tekste shkollore të njësuara. Kush kishte tekste shkollore, mund të mësonte fëmijët. Dhe kush rriste një rini të arsimuar e të vetëdijshme për veten, hidhte themelin për një shtet të vetin.

Autoritetet osmane e kuptuan fort mirë këtë forcë shpërthyese. Vetëm pak muaj pas kongresit, atmosfera ndryshoi; shkollat dhe gazetat shqipe u vunë sërish nën presion, alfabeti latin madje u ndalua përkohësisht, sepse në të shihej një simbol shkëputjeje. Por shpirti kishte dalë nga shishja. Shkronjat nuk mund të mblidheshin më.

Vetëm katër vjet më vonë, më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali shpalli në Vlorë pavarësinë e Shqipërisë – Dita e Flamurit. Nuk është rastësi që midis Ditës së Alfabetit (22 nëntor 1908) dhe Ditës së Flamurit (28 nëntor 1912) qëndrojnë vetëm pak vjet e pak ditë në kalendar. Së pari kombi u shqiptua shkronjë për shkronjë, pastaj u shpall. Shkrimi i parapriu shtetësisë. Kush dëshiron të kuptojë simbolikën më të thellë të shqiponjës shqiptare pas kësaj, e gjen të përshkruar hollësisht në shkrimin tonë për shqiponjën dykrenare Shqiponja.

Dita e Alfabetit: 22 nëntori si festë

Dita e Alfabetit kremtohet çdo vit më 22 nëntor, ditën e mbylljes së Kongresit të Manastirit. Në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut dhe kudo ku jetojnë shqiptarë, shkollat, shoqatat kulturore dhe familjet e kujtojnë këtë ditë. Është një festë e qetë e dinjitoze – jo me fishekzjarrë e kolona makinash si Dita e Flamurit, por me recitime poezish, ekspozita, festa shkollore dhe krenarinë e heshtur për të pasur një nga gjuhët më të vjetra të Evropës në një shkrim të vetin, të menduar mirë.

Në Manastir (Bitola), sot një muze përkujtimor kujton kongresin. Për shumë shqiptarë, një vizitë atje është një lloj pelegrinazhi te rrënjët e kulturës së vet të shkrimit. Kush e ka 22 nëntorin në kalendar, e kupton: atë ditë shqiptarët nuk kremtojnë një ngjarje të së shkuarës, por diçka që e përdorin përditë – çdo SMS për nënën, çdo koment nën një foto familjare, çdo libër për fëmijë është një jehonë e vogël e Manastirit. Një pasqyrë kompakte të të gjitha ditëve përkujtimore e festave të rëndësishme e ofron shkrimi ynë për festat shqiptare dhe kosovare.

Gjuha shqipe në diasporë sot

Për diasporën shqiptare në hapësirën gjermanishtfolëse – në Gjermani, Austri dhe Zvicër – historia e Manastirit është gjithçka tjetër veçse abstrakte. Ajo është përditshmëri e jetuar dhe njëkohësisht sfidë e përditshme. Brezi i dytë dhe i tretë rritet dygjuhësh, ndonjëherë trigjuhësh. Në shtëpi kumbon shqipja, në shkollë gjermanishtja, në oborrin e shkollës gjithçka përzihet. Dhe herë pas here shtrohet pyetja: si t'ua përcjellim gjuhën shqipe fëmijëve, kur jashtë thuajse askush nuk e flet?

Përgjigjja e Rilindjes vlen edhe sot: përmes shkollës dhe kujdesit të vetëdijshëm. Në shumë qytete të hapësirës DACH ka mësim plotësues në gjuhën amtare, shpesh të shtunave, i mbajtur nga shoqata dhe mësues të përkushtuar – trashëgimtarë shpirtërorë të Parashqevi Qiriazit. Aty fëmijët mësojnë pikërisht ato 36 shkronja që u vendosën në Manastir më 1908. Ushtrojnë ë-në, ç-në, digrafet, lexojnë fjalitë e tyre të para shqipe. Dhe përjetojnë diçka të çmuar: se gjuha e tyre e prejardhjes nuk është vetëm një gjuhë kuzhine, por një gjuhë e shkruar me letërsi, histori dhe dinjitet.

Ta ruash gjuhën në diasporë është punë – por është edhe dashuri. Janë ritualet e vogla që kanë rëndësi: libri shqip për fëmijë mbi komodinë, kënga e gjyshes, kartolina me shkrim shqip për ditëlindje, loja e përbashkët me letra në mbrëmjen familjare, ku flitet shqip krejt natyrshëm. Secili nga këto rituale e mban gjallë një copë të Manastirit. Sepse një alfabet nuk vdes nga ndalimet – ai vdes nga mospërdorimi. Dhe jeton nga secili që e përcjell.

Pse alfabeti latin ishte zgjidhja e drejtë

Parë nga sot, vendimi i Manastirit duket thuajse i vetëkuptueshëm. Por ishte vizionar. Po të ishte vendosur atëherë për shkrimin arab ose për një shkrim ekzotik të vetin, bashkësia gjuhësore shqiptare do të ishte shkëputur nga bota evropiane e shkrimit. Në vend të kësaj, delegatët zgjodhën një sistem që ishte i lidhshëm – me shtypshkronjat e Evropës, me arsimin ndërkombëtar, më vonë me makinat e shkrimit, tastierat e kompjuterit dhe telefonat inteligjentë.

Përfytyroni një fëmijë shqiptar në Shtutgart që sot do të duhej të mësonte një shkrim krejt të huaj për t'i shkruar gjyshes së vet në Prizren. Në vend të kësaj, ai përdor të njëjtat shkronja bazë si në mësimin e gjermanishtes, të plotësuara me disa veçanti shqipe. Këtë urë, këtë bashkëjetesë të afërsisë dhe pavarësisë, shqiptarët ua detyrojnë burrave dhe grave të Manastirit. Ata, pa mundur ta merrnin me mend, menduan edhe për diasporën e shekullit të 21-të.

Për kë është dhurata gjuhësore e duhura?

Kush do t'i bëjë qejfin një njeriu shqipfolës, që gjuhën dhe kulturën i ka për zemër, ka shumë mundësi – për çdo buxhet:

• Nën 20 €: Albanien Playing Cards (9,99 €) për mbrëmjen familjare ose një gjerdan me shqiponjë dykrenare (16,99 €) i hollë si simbol identiteti.
• Dhuratë statement: Na jemi Një Oversized T-Shirt (37,99 €) me mesazhin "Na jemi një" – një rrëfim për njësinë gjuhësore dhe kombëtare.
• Notë personale: Plotëso çdo dhuratë me opsionin dhuratë me kartolinë shqipe (4,99 €) – disa rreshta shqip, të shkruar me dorë, peshojnë shpesh më shumë se vetë dhurata.

Kështu një dhuratë kthehet në një homazh të vogël për Manastirin: të dhurosh gjuhë do të thotë të përcjellësh identitet.

Pyetje të shpeshta për Kongresin e Manastirit dhe alfabetin shqip

Kur u mbajt Kongresi i Manastirit? Kongresi i Manastirit zhvilloi punimet nga 14 deri më 22 nëntor 1908 në qytetin e Manastirit, Bitola e sotme në Maqedoninë e Veriut. Dita e mbylljes, 22 nëntori, kremtohet si Dita e Alfabetit.

Sa shkronja ka alfabeti shqip? Alfabeti shqip modern përmban 36 shkronja: 7 zanore dhe 29 bashkëtingëllore. Mes tyre janë dy shenjat e veçanta ç dhe ë si dhe nëntë digrafet (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh), që secili paraqet një tingull të vetin.

Pse ishte kongresi kaq i rëndësishëm? Para vitit 1908 shqipja shkruhej në disa shkrime konkurruese – latin, grek, arab dhe në zhvillime të vetat. Kongresi ra dakord për një alfabet të njësuar me bazë latine dhe krijoi kështu themelin për tekste shkollore të përbashkëta, gazeta dhe një ndërgjegje kombëtare të njësuar.

Cilët ishin personalitetet më të rëndësishme? Ndër figurat kryesore numërohen Mid'hat Frashëri (kryetar i kongresit), Gjergj Fishta (drejtues i komisionit të alfabetit), Ndre Mjeda (gjuhëtar) dhe Parashqevi Qiriazi (mësuese dhe pioniere e arsimit).

Ç'do të thotë "Dita e Alfabetit" për diasporën? Dita e Alfabetit kujton se gjuha shqipe është themeli i identitetit. Sidomos në diasporën e DACH-ut, ku fëmijët rriten dygjuhësh, mësimi i gjuhës amtare dhe kujdesi i vetëdijshëm për gjuhën shqipe janë një vazhdim i drejtpërdrejtë i asaj që nisi në Manastir më 1908.

Përfundim: shkronja që e mbajnë një komb bashkë

Kongresi i Manastirit nuk ishte luftë, as betejë, as traktat midis fuqive të mëdha. Ishte një takim mësuesish, poetësh dhe patriotësh që u grindën tetë ditë me radhë për shkronjat – dhe që, duke bërë këtë, krijuan diçka që zgjat më shumë se çdo kufi: një alfabet shqip të përbashkët. Çdo ë, çdo ç, çdo sh që një fëmijë në Cyrih, Vjenë ose Këln shkruan sot është një përshëndetje për ato ditë nëntori të vitit 1908. Prandaj 22 nëntori, Dita e Alfabetit, është shumë më tepër se një datë në kalendar. Është kujtesa se gjuha shqipe është zemra e identitetit shqiptar – dhe se ky identitet vazhdon të jetojë, për sa kohë e flasim, e shkruajmë dhe e përcjellim. Na jemi një – të bashkuar nga e njëjta gjuhë.