Feja në Shqipëri: harmonia fetare dhe „Feja e shqiptarit është shqiptaria”

Kur flitet për fenë në Shqipëri, thuajse gjithmonë del e njëjta fjali: „Feja e shqiptarit është shqiptaria.” E krijoi atë në shekullin e 19-të poeti dhe patrioti Pashko Vasa, në mes të kohës së Rilindjes Kombëtare. Vetëm me katër fjalë, ky varg përmbledh atë që edhe sot magjeps vëzhguesit nga e gjithë bota rreth Shqipërisë: në një vend të vetëm, myslimanë sunitë, pjesëtarë të urdhrit bektashi, katolikë dhe ortodoksë jetojnë prej shekujsh krah për krah – jo si kampe të ndara, por si një popull i vetëm. Martesat ndërfetare janë normale, fqinjët festojnë bashkë festat e njëri-tjetrit, dhe përkatësia kombëtare qëndron mbi atë fetare. Ky shkrim e shqyrton këtë larmi fetare në mënyrë faktike, si një dukuri kulturore: nga vjen, si funksionon dhe pse Shqipëria përmendet kaq shpesh ndërkombëtarisht si shembull i bashkëjetesës së vërtetë. Këtu bëhet fjalë shprehimisht jo për vlerësimin e besimit, por për vetë bashkëjetesën.

Çfarë do të thotë vërtet fjalia „Feja e shqiptarit është shqiptaria”

Fjalia rrjedh nga poezia „O moj Shqypni” e Pashko Vasës, një shkrimtar, diplomat dhe veprimtar shqiptar që jetoi nga viti 1825 deri më 1892. Vetë Vasa ishte katolik nga Shkodra, punoi për vite me radhë në administratën osmane dhe më vonë u bë guvernator i Libanit. Pikërisht ngaqë i njihte nga afër ndarjet fetare të kohës së tij, ai u bëri thirrje bashkatdhetarëve të mos e linin veten të përçaheshin sipas vijave fetare. Vargu i tij ishte një thirrje politike zgjimi: në një epokë kur osmanët e organizonin popullsinë sipas përkatësisë fetare në të ashtuquajturat milete, shqiptarëve u kërcënohej ndarja në tri bashkësi të veçanta – myslimane, katolike, ortodokse. Vasa i kundërvuri kësaj një lidhje të përbashkët: kombin.

E rëndësishme është vendosja e drejtë në kontekst. „Feja e shqiptarit është shqiptaria” nuk është parullë antifetare dhe nuk i kërkon askujt të heqë dorë nga besimi i tij. Fjalia thotë më tepër: kur vjen puna te thelbi, ajo që i bashkon shqiptarët është gjuha, historia dhe prejardhja e tyre – jo pyetja se në cilën faltore lutet dikush. Për njerëzit e Rilindjes, rilindjes kombëtare shqiptare, ky ishte një mesazh jetik. Pa njësi përtej besimeve, një shtet i vetin do të kishte qenë vështirë i imagjinueshëm. Kështu, vargu u bë një nga fjalitë më të cituara të historisë kulturore shqiptare dhe e ndeshim edhe sot në pikturat murale, në fjalime, në bluza dhe në tekste këngësh.

Katër besimet e mëdha: një vështrim i shkurtër

Peizazhi fetar i Shqipërisë është formësuar historikisht nga katër tradita të mëdha. Islami sunit erdhi në vend me sundimin osman që nga shekulli i 15-të dhe sot është grupi më i madh për nga numri. Krahas tij qëndron urdhri bektashi, një rrymë e islamit me theks të fortë mistik, e afërt me sufizmin, që ka gjetur në Shqipëri një atdhe të veçantë. Kisha katolike është e rrënjosur sidomos në veri, rreth Shkodrës, dhe historia e saj shkon deri në antikitet. Së fundi, Kisha ortodokse e formëson tradicionalisht jugun e vendit, rreth qyteteve si Korça dhe Gjirokastra.

Kjo shpërndarje nuk është një kufi i rreptë, por një model i formuar historikisht me shumë mbivendosje. Në shumë familje dhe rajone, pjesëtarë të besimeve të ndryshme jetojnë ngushtë bashkë. Shifrat e sakta janë delikate, sepse regjistrimet e popullsisë për fenë në Shqipëri tradicionalisht nxjerrin një pjesë të lartë njerëzish që nuk deklarohen ose e quajnë veten pa përkatësi fetare. Kjo është vetë tashmë pjesë e historisë: për shumë shqiptarë, përkatësia fetare është çështje e traditës familjare dhe e kulturës, më pak një shenjë dalluese që theksohet përditë. Pikërisht ky qëndrim i qetë është një nga rrënjët e tolerancës që përshkruhet kaq shpesh.

Urdhri bektashi dhe qendra botërore në Tiranë

Një veçori që e bën Shqipërinë unike në botë është roli i urdhrit bektashi. Bektashinjtë janë një bashkësi brenda islamit me një orientim fort mistik, tolerant dhe afër popullit. Ata i japin tradicionalisht rëndësi të madhe shpirtërisë së brendshme, arsimit dhe një bashkëjetese paqësore me besimtarët e feve të tjera. Pasi urdhri u ndalua zyrtarisht në Turqi në vitet 1920, ai e zhvendosi qendrën e vet botërore në Tiranë. Kështu, kryeqyteti shqiptar është edhe sot qendra shpirtërore e bektashinjve në mbarë botën – një hollësi që i habit shumë vizitorë.

Për vetëkuptimin e Shqipërisë kjo është domethënëse. Urdhri bektashi konsiderohet nga shumëkush si mishërim i asaj feje së hapur e gjithëpërfshirëse që rreh në vargun e Vasës. Historikisht, personalitete bektashie luajtën gjithashtu një rol aktiv në lëvizjen kombëtare dhe e mbështetën idenë e një kombi të bashkuar përtej besimeve. Kush ecën sot nëpër Tiranë, gjen xhami, katedrale katolike e ortodokse si dhe institucione bektashie në afërsi të drejtpërdrejtë – një pasqyrë e dukshme e larmisë fetare që e karakterizon këtë vend. Vitet e fundit pati madje mendime dhe njoftime për t’i dhënë qendrës bektashie në Tiranë një status të veçantë të vetin, të ngjashëm me atë shtetëror, për ta bërë rolin e saj si vend tolerance më të dukshëm ndërkombëtarisht.

Si duket bashkëjetesa në përditshmëri: festa, fqinjë, familje

Toleranca shqiptare shfaqet më pak në deklarata të mëdha se sa në përditshmërinë e jetuar. Në shumë vende është e vetëkuptueshme që fqinjët ftojnë njëri-tjetrin në ditët e tyre të festës. Në fund të muajit mysliman të agjërimit, në Bajram (Eid), edhe miq të krishterë trokasin në derë, dhe në Krishtlindje ose në Pashkë vijnë për vizitë fqinjë myslimanë. Ëmbëlsira, kafe dhe urime të mira udhëtojnë përtej kufijve fetarë. Ky zakon, të festosh bashkë festën e tjetrit, është i rrënjosur thellë në marrëdhëniet shoqërore.

Një dëshmi tjetër që përmendet shpesh janë martesat ndërfetare. Që një burrë mysliman të martohet me një grua katolike ose që një familje ortodokse të pranojë një dhëndër mysliman, nuk është asgjë e pazakontë në Shqipëri. Në familje të tilla jo rrallë kremtohen disa festa gjatë vitit, dhe fëmijët rriten me të dyja traditat. Edhe te emrat duket përzierja: brenda një e të njëjtës farefis gjenden pranë e pranë emra nga tradita myslimane, e krishterë dhe thjesht shqiptare-kombëtare. Kjo përzierje shpesh e bën të vështirë në përditshmëri të dallosh fare kush i përket cilit besim – dhe pikërisht kjo për shumë shqiptarë vlen si gjendje normale.

Këtu shtohet edhe koncepti i Besës, i fjalës së dhënë dhe i nderit për të garantuar ndershmërinë e mbrojtjen. Besa nuk është një kategori fetare, por kulturore, që vlen për të gjithë shqiptarët, pavarësisht besimit. Në histori tregohet vazhdimisht se si familje të të gjitha besimeve mbrojtën të përndjekur duke iu thirrur Besës. Vlera të tilla – mikpritja, mbajtja e fjalës, mbrojtja e të afërmit – formojnë një themel të përbashkët moral që shtrihet përtej feve.

Nënë Tereza: një figurë simbolike ndërfetare

Pak personalitete përfaqësojnë aq shumë vetëkuptimin ndërfetar shqiptar sa Nënë Tereza. E lindur më 1910 si Anjezë Gonxhe Bojaxhiu në Shkup, në një familje shqiptare katolike, ajo u bë e famshme në mbarë botën përmes veprës së saj për më të varfrit në Kalkuta. Ajo mori çmimin Nobel për Paqe më 1979 dhe u shpall shenjtore nga Kisha katolike më 2016. Megjithëse ishte murgeshë katolike, ajo nderohet nga shqiptarët e të gjitha besimeve si ikonë kombëtare – nga myslimanët po aq sa nga ortodoksët dhe katolikët.

Ky nderim kaq i gjerë është domethënës. Nënë Tereza mishëron vlera që nuk i përkasin asnjë feje të vetme: dhembshuria, përkushtimi dhe shërbimi ndaj të afërmit pavarësisht besimit të tij. Aeroporti ndërkombëtar i kryeqytetit mban emrin e saj, po ashtu sheshe, shkolla dhe përmendore në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut. Që një shenjtore katolike të mund të bëhej figura simbolike e përbashkët e një populli me shumicë myslimane, është vetë një shprehje e asaj tolerance për të cilën bëhet fjalë në këtë shkrim. Kush dëshiron të merret më nga afër me jetën e saj, gjen në shkrimin tonë Nënë Tereza – shenjtorja e Shqipërisë një vlerësim të hollësishëm.

Rrënjë historike: osmanët, miletet dhe Rilindja

Larmia e sotme ka rrënjë të thella historike. Para pushtimit osman, treva e banuar shqiptare ishte kryesisht e krishterë: katolike në veri, ortodokse në jug. Me sundimin shekullor osman që nga shekulli i 15-të, islami u përhap, pjesërisht përmes kthimit në fe, pjesërisht për arsye ekonomike e juridike brenda sistemit osman. Ndryshe nga disa rajone të tjera, ky proces u zhvillua në periudha të gjata dhe pa zhdukjen e plotë të besimeve më të vjetra. Kështu lindi ai bashkëjetim karakteristik që e karakterizon Shqipërinë deri sot.

Sistemi osman i mileteve i organizonte nënshtetasit sipas fesë dhe nxiste kështu një identitet të përcaktuar mbi të gjitha sipas besimit. Për lëvizjen kombëtare shqiptare në lindje e sipër të shekullit të 19-të, kjo ishte problem: nëse shqiptarët e kuptonin veten para së gjithash si myslimanë, katolikë ose ortodoksë, vështirë se mund të paraqiteshin si një komb i vetëm. Pikërisht këtu ndërhynë mendimtarët e Rilindjes. Ata theksuan gjuhën e përbashkët, prejardhjen iliro-shqiptare dhe një histori të përbashkët si themel të njësisë kombëtare. Vargu i famshëm i Pashko Vasës është ndoshta formulimi më i goditur i këtij programi. Kush dëshiron ta kuptojë epokën në tërësi, gjen kontekstin më të gjerë në shkrimin tonë për Rilindjen Kombëtare – rilindjen kombëtare shqiptare.

Kur Shqipëria shpalli pavarësinë e saj më 1912, ideja e një kombi ndërfetar ishte tashmë e ngulitur fort. Etërit themelues erdhën me vetëdije nga mjedise fetare të ndryshme, për të treguar se shteti i ri u përkiste të gjithë shqiptarëve. Ky vendim i vetëdijshëm, që kombin ta vendoste mbi besimin, vazhdon të ndikojë deri në ditët e sotme.

Koha e ndalimit: feja në Shqipërinë komuniste

Një kapitull që duhet njohur për një pamje të plotë është epoka komuniste. Nën regjimin e Enver Hoxhës, Shqipëria u shpall më 1967 shteti i parë zyrtarisht ateist në botë. Praktika fetare u ndalua, xhamitë, kishat dhe manastiret u mbyllën, u rikonvertuan ose u shkatërruan, klerikët u përndoqën. Për më shumë se dy dekada, çdo ushtrim publik i fesë ishte i ndaluar. Kjo politikë i goditi të gjitha besimet njësoj rëndë.

Pas rënies së regjimit në fillim të viteve 1990, jeta fetare u kthye – në mënyrë çuditërisht paqësore. Faltoret u rindërtuan, bashkësitë u rithemeluan, festat u kremtuan sërish publikisht. Pavarësisht dekadave të shtypjes, nuk pati shpërthim konfliktesh fetare. Disa vëzhgues shohin madje në përvojën e përbashkët të ndalimit një faktor shtesë bashkues: të gjithë kishin vuajtur të njëjtën gjë, dhe rindërtimi ishte një përpjekje e përbashkët. Njëkohësisht, faza e gjatë ateiste ndihmon të shpjegojë pse shumë shqiptarë kanë edhe sot një qëndrim më tepër pragmatik e të qetë ndaj institucionit të fesë. Kjo vendosje historike bëhet këtu thjesht në mënyrë faktike, pa vlerësuar në hollësi politikën e asaj kohe.

Pse Shqipëria konsiderohet ndërkombëtarisht si shembull

Në debatet ndërkombëtare, Shqipëria përmendet vazhdimisht si një shembull shumë i cituar i bashkëjetesës paqësore. Krerë shtetesh, studiues dhe përfaqësues fetarë i referohen këtij vendi kur bëhet fjalë të tregohet se njerëz të besimeve të ndryshme mund të jetojnë bashkë në paqe në mënyrë të qëndrueshme. Vizitat e personaliteteve të larta e vlerësuan disa herë shprehimisht harmoninë fetare të vendit. Për një vend të vogël në cepin e Evropës, ky është një emër i mirë i shquar.

Nga vjen ky emër i mirë? Bashkëveprojnë disa faktorë. Së pari, përzierja e formuar historikisht, që i turbullon kufijtë fetarë në përditshmëri. Së dyti, identiteti i fortë kombëtar që – krejt në frymën e vargut të Vasës – qëndron mbi besimin. Së treti, tradita gjithëpërfshirëse e urdhrit bektashi dhe një qëndrim përgjithësisht më tepër laik i pjesëve të mëdha të popullsisë. Së katërti, vlerat e përbashkëta kulturore si mikpritja dhe Besa, që të gjithë i ndajnë. Dhe së pesti, përvoja e përbashkët historike, nga koha e gjatë osmane, te rilindja kombëtare, e deri te shtypja komuniste. Asnjë prej këtyre faktorëve i vetëm nuk e shpjegon dukurinë, por në shumën e tyre formojnë një themel të qëndrueshëm.

Do të ishte joserioze ta idealizoje Shqipërinë si një pamje pa konflikte. Si kudo, edhe atje ka debate, tensione shoqërore dhe diskutime për rolin e fesë në jetën publike. Por pika vendimtare është se përkatësia fetare historikisht nuk u bë kurrë vija qendrore e ndarjes së shoqërisë. Konfliktet në rajon u zhvilluan sipas vijave kombëtare ose politike, jo sipas besimit. Pikërisht kjo e dallon përvojën shqiptare nga shumë të tjera.

Feja, kombi dhe diaspora shqiptare

Për shumë shqiptare dhe shqiptarë që sot jetojnë në hapësirën gjermanishtfolëse, tema ka një kuptim të veçantë. Në diasporë, familje me prejardhje të ndryshme fetare takohen në të njëjtat shoqata, qendra kulturore dhe rrethe miqsh. Ajo që i bashkon është gjuha e përbashkët, prejardhja dhe krenaria për kulturën – Krenaria shqiptare. Çështja fetare mbetet atëherë shpesh në plan të dytë. Në festat shqiptare në Gjermani, Austri ose Zvicër, njerëz të të gjitha besimeve festojnë bashkë, dhe flamuri me shqiponjën dykrenare është simboli nën të cilin mblidhen të gjithë.

Ky kohezion vlen edhe për lidhjen midis Shqipërisë dhe Kosovës. Ideja „Një komb” – „një popull” – i tejkalon kufijtë shtetërorë po aq sa dallimet fetare. Qoftë në Tiranë, Prishtinë apo në një qytet të diasporës si Shtutgarti, Mynihu ose Cyrihu: ajo që bashkon është identiteti i përbashkët. Pikërisht larg vendlindjes shumëkujt i bëhet e qartë sa e qëndrueshme është ideja e Vasës. Kur fëmijët rriten në Gjermani, për prindërit është shpesh më e rëndësishme që ata të flasin shqip dhe ta njohin kulturën, se sa të marrin një përkatësi të caktuar fetare. Kështu, përcjellja e gjuhës, e këngëve, e veshjeve tradicionale dhe e tregimeve bëhet thelbi i vërtetë i identitetit.

Simbolet e njësisë: flamuri, shqiponja dhe festat e përbashkëta

Nëse kombi është ai që bashkon, atëherë simbolet e tij janë për të gjithë. Flamuri i kuq me shqiponjën e zezë dykrenare – Kuq e Zi – nuk i përket asnjë besimi, por të gjithë shqiptarëve. Familje myslimane, katolike dhe ortodokse tundin të njëjtin flamur, mbajnë të njëjtën shqiponjë si stoli a emblemë dhe këndojnë të njëjtin himn. Shqiponja, shqiponja dykrenare, është një shenjë thjesht kombëtare, jo fetare. Pikërisht aty qëndron forca e saj bashkuese.

Edhe festa kombëtare Dita e Flamurit, më 28 nëntor, dita e shpalljes së pavarësisë më 1912, kremtohet nga të gjithë bashkë – me parada, kolona makinash, flamuj në ballkone dhe festa familjare. Festa të tilla kombëtare janë fetarisht neutrale dhe krijojnë një ndjenjë ne-je që përcillet përtej kufijve fetarë. E njëjta gjë vlen për ngjarjet kulturore, për muzikën, vallëzimin dhe sportin. Kur luan kombëtarja, shqiptarët e të gjitha besimeve gëzohen bashkë. Në këto çaste, vargu i Vasës bëhet njëfarësoj i dukshëm drejtpërdrejt: ajo që numëron është shqiptaria. Kështu, simbolet dhe festat e përbashkëta nuk janë thjesht zbukurim, por lidhësi praktik i një shoqërie të larmishme.

Midis respektit dhe keqkuptimit: një vështrim faktik

Me gjithë krenarinë e ligjshme për tolerancën shqiptare, ia vlen një vështrim i matur. Harmonia fetare e Shqipërisë nuk është ligj i natyrës e as mrekulli, por rezultat i përvojave konkrete historike, i zgjedhjeve të mençura kulturore dhe i praktikës së përditshme përgjatë brezash. Ajo nuk do të thotë se feja u qenka indiferente shqiptarëve – për shumë familje, traditat, festat dhe zakonet e tyre janë vërtet të rëndësishme dhe kultivohen me përkushtim. Ajo do të thotë më tepër se përkatësia fetare rrallë u mor si shkak për të përjashtuar të tjerët.

Po aq e rëndësishme është vështrimi me respekt ndaj çdo bashkësie veç e veç. Sunitët, bektashinjtë, katolikët dhe ortodoksët kanë secili historinë e vet të pasur, faltoret e veta, ditët e veta të festës dhe traditat e veta shpirtërore. Të folurit për „njësinë” nuk synon ta rrafshojë këtë larmi, por përshkruan se si ajo mund të bashkëjetojë paqësisht krah për krah. Toleranca këtu nuk do të thotë indiferencë, por njohje e ndërsjellë. Thelbi i admirueshëm i përvojës shqiptare qëndron pikërisht në këtë ekuilibër: të kultivosh traditën tënde dhe njëkohësisht të respektosh atë të fqinjit. Është ky ekuilibër që e bën Shqipërinë një shembull kaq shpesh të cituar – jo mungesa e fesë, por trajtimi i pjekur i larmisë së saj.

Pyetje të shpeshta për larminë fetare në Shqipëri

Cilat fe ka në Shqipëri? Në Shqipëri janë historikisht të pranishme katër besime të mëdha: islami sunit, urdhri bektashi (një rrymë mistike e islamit), Kisha katolike dhe Kisha ortodokse. Islami është më i madhi për nga numri, por një pjesë e rëndësishme e popullsisë është e krishterë ose nuk deklarohet për fenë.

Çfarë do të thotë „Feja e shqiptarit është shqiptaria”? Fjalia rrjedh nga poeti Pashko Vasa (1825–1892) dhe do të thotë se feja e shqiptarit është shqiptaria. Ajo do të thotë se identiteti i përbashkët kombëtar vendoset mbi dallimet fetare – si thirrje për njësi, jo si mohim i besimit.

Kush ishte Pashko Vasa? Pashko Vasa ishte një shkrimtar, diplomat dhe patriot shqiptar katolik nga Shkodra dhe një figurë qendrore e Rilindjes, e rilindjes kombëtare. Poezia e tij „O moj Shqypni” me vargun e famshëm konsiderohet si një nga veprat më të rëndësishme të lëvizjes kombëtare shqiptare.

Pse Shqipëria konsiderohet si shembull i tolerancës fetare? Sepse atje prej shekujsh myslimanë, bektashinj, katolikë dhe ortodoksë jetojnë bashkë në paqe, martesat ndërfetare janë normale dhe njerëzit festojnë reciprokisht festat e tyre. Identiteti i fortë kombëtar dhe vlerat e përbashkëta si mikpritja dhe Besa bashkojnë përtej besimeve.

Çfarë roli luan urdhri bektashi? Urdhri bektashi e ka qendrën e vet botërore në Tiranë dhe konsiderohet si mishërim i një feje veçanërisht tolerante e të hapur ndaj botës. Pas ndalimit të tij në Turqi, ai e zhvendosi selinë në Shqipëri, e cila kështu është edhe sot qendra shpirtërore e bektashinjve në mbarë botën.

Pse Nënë Tereza nderohet nga të gjithë shqiptarët? Ndonëse Nënë Tereza ishte murgeshë katolike, vlerat e saj – dhembshuria dhe shërbimi ndaj të afërmit – nuk i përkasin asnjë feje të vetme. Prandaj ajo nderohet nga shqiptarët e të gjitha besimeve si figurë simbolike kombëtare ndërfetare.

Përfundim: një komb mbi besimet

Historia e fesë në Shqipëri është historia e një ekuilibri të rrallë. Myslimanë sunitë, bektashinj, katolikë dhe ortodoksë ndajnë prej shekujsh një vend të vetëm, festojnë bashkë festat e njëri-tjetrit, martohen përtej besimeve dhe në çastin vendimtar e vendosin të përbashkëtën mbi atë që ndan. Vargu i Pashko Vasës „Feja e shqiptarit është shqiptaria” e ka përmbledhur këtë qëndrim në një formulë që vlen edhe sot. Qoftë në qendrën botërore bektashie në Tiranë, në nderimin ndërfetar të Nënë Terezës apo në gëzimin e përbashkët nën flamurin e kuq me shqiponjën dykrenare – kudo shfaqet se kombi është lidhja që i mban të gjithë bashkë. Kjo bashkëjetesë e jetuar nuk është rastësi, por rezultat i historisë, i kulturës dhe i praktikës së përditshme, dhe ajo e bën Shqipërinë një shembull shumë të vëmendur ndërkombëtarisht.

Kush dëshiron ta mbajë ose ta dhurojë këtë ide bashkuese në mënyrë të dukshme, gjen te Albanien.Shop simbole të përshtatshme të njësisë – të zgjedhura me dashuri dhe të dërguara shpejt nga Gjermania. Një vështrim te koleksioni i flamujve ia vlen për tringjyrëshin shqiptar, që bashkon të gjithë përtej çdo besimi. Si figurë simbolike ndërfetare përshtatet busti i Nënë Terezës (24,99 €) nga koleksioni i dekorit të shtëpisë, dhe Na jemi Nje Oversized T-Shirt (37,99 €) e mban mesazhin „Ne jemi një” drejt e në gjoks. Me dëshirë me paketim dhurate dhe kartolinë urimi shqiptare – dhe nga 15 € vlerë blerjeje jepet një dhuratë falas. Kështu, nga një ide e fortë lind një shenjë që mund ta shohësh dhe ta përcjellësh.